Οδηγός προφοράς
Πώς διαβάζεται
Τα ποντιακά έχουν ήχους που η κοινή νεοελληνική δεν έχει. Για να τους γράψουν, όσοι κατέγραψαν τη διάλεκτο έβαλαν σημάδια πάνω και κάτω από τα γράμματα. Εδώ είναι όλα όσα θα βρεις στο λεξικό, με τον ήχο τους και παραδείγματα από τις πηγές μας.
Τα παχιά σύμφωνα
Η ποντιακή Βικιπαίδεια τα λέει παχιά σύμφωνα: σ, ζ, χ, ψ, ξ, τσ και τζ με ένα σημάδι από πάνω. Το σχήμα του σημαδιού αλλάζει από πηγή σε πηγή. Οι Ρεβυθιάδου και Σπυρόπουλος δίνουν στα σ̆ και σ̇ τον ίδιο ήχο.
Παχύ σ
Όπως το αγγλικό sh στο shop ή το γαλλικό ch στο chat.
- Χασ̌χάσιαΠαπαρούνεςPW
- Ισ̑λεεύωΕργάζομαιMK
Πηγή ήχου: WP · PAP · RS
Παχύ χ
Ακούγεται όπως το παχύ σ. Γι’ αυτό το χέρι στα ποντιακά γράφεται χ̌έριν.
- Βρεχ̌ήνΒροχήPW
- Τα χ̆έρα̤ τ’ μακρέα είναιΈχει μακρύ χέρι· κλέβειME
Πηγή ήχου: WP · PAP
Παχύ ζ
Όπως το γαλλικό j στο jour ή το s στο αγγλικό measure.
- βραζ̌άιΣοδειάDW
- Γογγζ̑ύχτραΤρυγόνιMK
Πηγή ήχου: WP · PAP
Παχύ τσ
Όπως το αγγλικό ch στο church.
- Καλατσ̌ήνΚουβένταPW
- Τσ̑εφάλιΚεφάλιMK
- τσ̇ανάκιΔοχείο φαγητούRS
Πηγή ήχου: WP · RS
Παχύ τζ
Όπως το αγγλικό j στο jam.
- Τζ̑αμίαΤζαμίMK
- Καρακότζ̑ιλοΚαλικάντζαροςMK
Πηγή ήχου: WP
Παχύ ξ και ψ
Κ ή π και αμέσως μετά παχύ σ, όπως τα γερμανικά ksch και psch.
- Δεν υπάρχει ακόμη λήμμα με αυτό το σημάδι στο λεξικό.
Πηγή ήχου: WP · PAP
Τα ενδιάμεσα φωνήεντα
Βγήκαν από τη συνίζηση των ια, εα, ιο και εο, όταν το πρώτο φωνήεν δεν τονίζεται. Ο τόνος, όταν υπάρχει, μπαίνει κανονικά πάνω από τις τελείες: οδα̈́.
Ενδιάμεσο α
Ανάμεσα στο ε και στο α, όπως το γερμανικό ä. Άλλες πηγές βάζουν τις τελείες πάνω, άλλες κάτω.
- γάλα̈ γάλα̈Σιγά, απαλάMK
- οδα̈́ΓιατίMK
- Γαρδηλώνω τ’ ομμάτα̤Γουρλώνω τα μάτιαME
Πηγή ήχου: WP · PAP · PNT
Ενδιάμεσο ο
Ανάμεσα στο ε και στο ο, όπως το γερμανικό ö.
- Δεν υπάρχει ακόμη λήμμα με αυτό το σημάδι στο λεξικό.
Πηγή ήχου: WP · PAP
Άλλα σημάδια
Τόξο από κάτω
Ενώνει δύο φωνήεντα: λέγονται χωρίς διακοπή ανάμεσά τους. Έτσι το χρησιμοποιεί και η διεθνής φωνητική γραφή.
- δέ͜οσμιΔυόσμοςMK
Πηγή ήχου: TIE
Κ με τόξο
Ο Μελανοφρύδης το γράφει σε μία φράση. Η πηγή δεν εξηγεί πώς προφέρεται, οπότε δεν το μαντεύουμε.
- Σην γούλα σ’ ‘κ̆ι’ ερούξενΔεν σου πέφτει λόγοςME
Πηγή ήχου: ME
Γιατί δεν τα κάνουμε όλα ίδια
Δεν υπάρχει μία επίσημη ορθογραφία για τα ποντιακά. Τα σύμβολα για τους παχιούς ήχους τα χρησιμοποίησε ο Άνθιμος Παπαδόπουλος στο Ιστορικό Λεξικό της Ποντιακής Διαλέκτου. Στην Τουρκία τα ρωμαίικα γράφονται με λατινικά και με τα τουρκικά ş, ç και c. Στις πρώτες σοβιετικές εκδόσεις τα ενδιάμεσα φωνήεντα γράφονταν ια και ιο, ενώ η ποντιακή Βικιπαίδεια τα γράφει εα και εο.
Το λεξικό κρατά την ορθογραφία κάθε πηγής όπως τυπώθηκε. Ο ίδιος ήχος μπορεί λοιπόν να εμφανίζεται με διαφορετικό σημάδι, αλλά κάθε λέξη μένει όπως την κατέγραψε η πηγή της. Αν τα ενοποιούσαμε, θα σβήναμε το ίχνος της καταγραφής.
Pontic has no single official spelling. Anthimos Papadopoulos used symbols for the thick sounds in his Historical Dictionary of the Pontic Dialect. In Turkey, Romeyka is written in the Latin alphabet with the Turkish letters ş, ç and c. Early Soviet publications wrote the in-between vowels as ια and ιο, while Pontic Wikipedia writes them εα and εο.
The dictionary keeps each source’s spelling exactly as it was printed. The same sound can therefore appear with a different mark, but every word stays the way its source recorded it. Making them uniform would erase the trace of who wrote it down.
Ακούς ακόμη στο σπίτι ένα παχύ σ ή ένα α που δεν είναι ούτε α ούτε ε; Γράψε τη λέξη όπως την ακούς και στείλε τη μας.
Στείλε λέξηΠηγές
- WP Wikipedia, Pontic Greek: orthography table
- PNT Ποντιακή Βικιπαίδεια, Γραμματικήν
- PAP Pontos News (2013), Κανόνες προφοράς της Ποντιακής διαλέκτου, after Α. Α. Παπαδόπουλος, Ιστορικό Λεξικό της Ποντιακής Διαλέκτου
- RS Revithiadou and Spyropoulos (2009), Οφίτικη Ποντιακή, p. 15, table of symbols
- TIE Wikipedia, Tie (typography): the undertie in the IPA
- PW PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary (2026)
- MK Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion 27/28
- ME Melanofrydis, Ιδιωματισμοί της Ποντιακής Διαλέκτου, Ποντιακή Εστία (1954, 1962), via Kotsari
- DW Dawkins (1937), The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia