Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Τα σημάδια πάνω από τα γράμματα
Γιατί στο λεξικό θα δεις σ̌, τσ̑ και α̈, ποιους ήχους κρύβουν και γιατί κάθε πηγή τα γράφει αλλιώς.
Όποιος ανοίξει το Ποντιακό Λεξικό θα συναντήσει γράμματα που δεν υπάρχουν στα σχολικά βιβλία: σ̌, τσ̑, χ̆, α̈. Δεν είναι λάθος της οθόνης. Είναι ήχοι που η κοινή νεοελληνική δεν έχει και που τα ποντιακά κρατούν.
Οι ήχοι που λείπουν από το αλφάβητο
Τα ποντιακά έχουν αυτό που η ποντιακή Βικιπαίδεια ονομάζει παχιά σύμφωνα. Το παχύ σ ακούγεται σαν το αγγλικό sh, το παχύ ζ σαν το γαλλικό j, το παχύ τσ σαν το αγγλικό ch στο church και το παχύ τζ σαν το αγγλικό j στο jam. Και το χ μπορεί να έχει τον ήχο του sh, γι’ αυτό το χέρι γράφεται χ̌έριν.
Υπάρχουν και δύο ενδιάμεσα φωνήεντα. Το ένα πέφτει ανάμεσα στο ε και στο α, όπως το γερμανικό ä, και το άλλο ανάμεσα στο ε και στο ο, όπως το γερμανικό ö. Βγήκαν από τη συνίζηση των ια, εα, ιο και εο, όταν το πρώτο φωνήεν δεν τονίζεται.
Κάθε πηγή με το δικό της σημάδι
Το ελληνικό αλφάβητο δεν έχει γράμματα για αυτούς τους ήχους. Όσοι κατέγραψαν τη διάλεκτο πρόσθεσαν σημάδια πάνω ή κάτω από τα γνωστά γράμματα. Ο Άνθιμος Παπαδόπουλος χρησιμοποίησε τέτοια σύμβολα στο Ιστορικό Λεξικό της Ποντιακής Διαλέκτου. Μία κοινή ορθογραφία για όλους όμως δεν υπάρχει, και αυτό φαίνεται καθαρά στις πηγές μας.
Το PontosWorld γράφει Χασ̌χάσια, τις παπαρούνες, με ένα ανάποδο καπελάκι πάνω από το σ. Ο Peter Mackridge, στο αθησαύριστο λεξιλόγιο από τον Σάραχο, γράφει Ισ̑λεεύω, εργάζομαι, με ένα μικρό τόξο. Ο Μελανοφρύδης γράφει Τα χ̆έρα̤ τ’ μακρέα είναι, με δύο τελείες κάτω από το α. Οι Ρεβυθιάδου και Σπυρόπουλος γράφουν τσ̇ανάκι με μία τελεία. Στην Τουρκία τα ρωμαίικα γράφονται με λατινικά και με τα τουρκικά ş, ç και c, ενώ στις πρώτες σοβιετικές εκδόσεις τα ενδιάμεσα φωνήεντα γράφονταν ια και ιο.
Γιατί τα κρατάμε όπως είναι
Το λεξικό κρατά την ορθογραφία κάθε πηγής όπως τυπώθηκε. Θα ήταν πιο τακτοποιημένο να τα κάνουμε όλα ίδια, αλλά τότε θα σβήναμε το ίχνος της καταγραφής: ποιος έγραψε τη λέξη και με ποιο σύστημα. Το τίμημα είναι ότι ο ίδιος ήχος εμφανίζεται με διαφορετικά σημάδια. Γι’ αυτό φτιάξαμε έναν οδηγό.
Ο οδηγός
Στη σελίδα Πώς διαβάζεται θα βρεις όλα τα σημάδια του λεξικού, τον ήχο του καθενός και παραδείγματα από τις πηγές μας. Όπου μια πηγή χρησιμοποιεί σημάδι χωρίς να εξηγεί πώς προφέρεται, το λέμε καθαρά και δεν μαντεύουμε. Κάθε λήμμα με τέτοιο σημάδι έχει πλέον σύνδεσμο προς τον οδηγό.
Αν ακούς ακόμη στο σπίτι ένα παχύ σ ή ένα α που δεν είναι ούτε α ούτε ε, γράψε τη λέξη όπως την ακούς και στείλε τη μας.
Πηγές
Ποντιακή Βικιπαίδεια, Γραμματικήν.
Wikipedia, Pontic Greek: ο πίνακας της ορθογραφίας.
Pontos News (2013), Κανόνες προφοράς της Ποντιακής διαλέκτου, με βάση τα σύμβολα του Α. Α. Παπαδόπουλου στο Ιστορικό Λεξικό της Ποντιακής Διαλέκτου.
Ρεβυθιάδου, Α. και Σπυρόπουλος, Β. (2009). Οφίτικη Ποντιακή, σ. 15, πίνακας συμβόλων.
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
MK: Mackridge (2023), αθησαύριστο λεξιλόγιο από τον Σάραχο, Λεξικογραφικόν Δελτίον
ME: Μελανοφρύδης, Ιδιωματισμοί της Ποντιακής Διαλέκτου, Ποντιακή Εστία (1954, 1962)
Anyone who opens the Pontic Dictionary will meet letters that are not in any school book: σ̌, τσ̑, χ̆, α̈. They are not a screen error. They are sounds that standard Modern Greek does not have and that Pontic has kept.
The sounds missing from the alphabet
Pontic has what Pontic Wikipedia calls thick consonants. The thick s sounds like English sh, the thick z like French j, the thick ts like ch in church, and the thick dz like j in jam. The letter χ can carry the sh sound too, which is why the word for hand is written χ̌έριν.
There are also two in-between vowels. One falls between e and a, like German ä, and the other between e and o, like German ö. They came from ια, εα, ιο and εο merging into one sound when the first vowel is unstressed.
Every source with its own mark
The Greek alphabet has no letters for these sounds. The people who recorded the dialect added marks above or below the familiar letters. Anthimos Papadopoulos used such symbols in his Historical Dictionary of the Pontic Dialect. There is still no single spelling everyone follows, and our sources show it.
PontosWorld writes Χασ̌χάσια, poppies, with an upside down hat over the σ. Peter Mackridge, in his unpublished vocabulary from Sarachos, writes Ισ̑λεεύω, I work, with a small arch. Melanofrydis writes Τα χ̆έρα̤ τ’ μακρέα είναι with two dots under the α. Revithiadou and Spyropoulos write τσ̇ανάκι with a single dot. In Turkey, Romeyka is written in the Latin alphabet with the Turkish letters ş, ç and c, and early Soviet publications wrote the in-between vowels as ια and ιο.
Why we keep them as they are
The dictionary keeps each source’s spelling exactly as it was printed. It would look tidier to make them all the same, but we would erase the trace of the record: who wrote the word down and with which system. The price is that one sound appears under different marks. So we made a guide.
The guide
The page How to read it lists every mark in the dictionary, the sound of each and examples from our sources. Where a source uses a mark without explaining how it is said, we say so plainly and do not guess. Every entry carrying one of these marks now links to the guide.
If you still hear a thick s at home, or an a that is neither a nor e, write the word the way you hear it and send it to us.
Sources
Pontic Wikipedia, Γραμματικήν.
Wikipedia, Pontic Greek: the orthography table.
Pontos News (2013), Κανόνες προφοράς της Ποντιακής διαλέκτου, based on the symbols of A. A. Papadopoulos in the Historical Dictionary of the Pontic Dialect.
Revithiadou, A. and Spyropoulos, V. (2009). Οφίτικη Ποντιακή, p. 15, table of symbols.
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
ME: Melanofrydis, Ιδιωματισμοί της Ποντιακής Διαλέκτου, Ποντιακή Εστία (1954, 1962)