Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Πέντε παροιμίες, δεύτερο μέρος
Το πιθάρι που βρήκε το πώμα του, οι πολλοί μαμήδες, το μυαλό και τα πόδια, και μια παροιμία που την καταγράφουμε χωρίς να την υιοθετούμε.
Στο πρώτο μέρος είχαμε πει ότι πολλές ποντιακές παροιμίες έχουν καταγραφεί μόνο με την κατά λέξη μετάφραση, χωρίς η πηγή να εξηγεί τι σημαίνουν. Τον κανόνα τον κρατάμε: και σε αυτό το δεύτερο μέρος διαλέξαμε μόνο παροιμίες που η πηγή τους, ή το λεξικό μας, δίνει τη σημασία τους. Για καθεμιά δίνουμε την παροιμία, την κατά λέξη απόδοση, τη σημασία και από πού έρχεται, και αυτή τη φορά λέμε καθαρά πού η σημασία είναι της πηγής και πού είναι ερμηνεία του λεξικού μας. Και για μία από αυτές λέμε ανοιχτά γιατί δεν μας αρέσει.
Το πιθάρι και το πώμα
Από το PontosWorld: Εκυλίεν το πιθάρ και εύρεν το πώμαν (νεοελληνικά, σε δική μας απόδοση: Κύλησε το πιθάρι και βρήκε το καπάκι του, αγγλικά: the jar rolled and found its lid). Η πηγή την παραλληλίζει με τη γνωστή νεοελληνική παροιμία «κύλησε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι». Όποιος ξέρει τη μία, καταλαβαίνει αμέσως και την άλλη.
Η διαφορά είναι στο σκεύος. Εκεί που η κοινή νεοελληνική βάζει τον τέντζερη, τα ποντιακά βάζουν το πιθάρ, το πιθάρι της αποθήκης. Και οι δύο λέξεις της παροιμίας στέκονται και μόνες τους στο λεξικό: το πιθάρ ως πιθάρι, το πώμαν ως καπάκι, από το ελληνικό πῶμα, με τον Mackridge να το καταγράφει και στην περιοχή του Όφη.
Οι πολλοί μαμήδες
Από τον Όφη, όπως την καταγράφουν οι Ρεβυθιάδου και Σπυρόπουλος: Οι πολλοί μαμήδες το μωρό φουρκίζουνε. (νεοελληνικά: όπου λαλούν πολλοί κοκόροι αργεί να ξημερώσει, αγγλικά: Many midwives strangle the baby). Οι μαμήδες εδώ είναι οι μαμές, οι γυναίκες που ξεγεννούν. Η σημασία, όπως τη δίνει το λεξικό μας: όταν πολλοί κάνουν κουμάντο στην ίδια δουλειά, τη χαλάνε. Το λεξικό σημειώνει ρητά ότι αυτή η εξήγηση είναι δική του ερμηνεία. Η πηγή πάντως δίνει ως νεοελληνικό αντίστοιχο τους πολλούς κόκορες που αργούν το ξημέρωμα, και εκεί δεν χωρά μεγάλη αμφιβολία.
Η ποντιακή εκδοχή είναι η πιο σκληρή από τις δύο. Οι κόκορες απλώς καθυστερούν τη μέρα. Οι πολλές μαμές πνίγουν το μωρό.
Μυαλό ή πόδια
Από το PontosWorld: Ποίος ’κ εςς αχούλ, εςς ποδάρια. (νεοελληνικά: Όποιος δεν έχει μυαλό, έχει πόδια, αγγλικά: Who lacks brains has legs). Η νεοελληνική απόδοση είναι μια παροιμία που πολλοί θα αναγνωρίσουν αμέσως. Η σημασία στο λεξικό μας: αν δεν σχεδιάσεις, θα κάνεις επιπλέον δρόμους. Και εδώ το λεξικό σημειώνει ότι η πηγή δεν δίνει δική της εξήγηση και ότι η απόδοση είναι ερμηνευτική. Το λέμε, γιατί έτσι δουλεύουμε.
Ξεράθηκες όρθιος
Πάλι από το PontosWorld, μια φράση που λέγεται για άνθρωπο και όχι για κατάσταση: Εξεράθες απαν σο ποδάρ (νεοελληνικά: Έγινες πετσί και κόκαλο, αγγλικά: You have become extraordinarily thin). Κατά λέξη: ξεράθηκες πάνω στο πόδι, ξεράθηκες όρθιος. Εδώ η σημασία είναι της ίδιας της πηγής.
Το πανί στο νερό
Η πέμπτη παροιμία είναι η πιο δύσκολη, και την βάζουμε επίτηδες. Το τσούλ εκρέμσεν σο νερόν (νεοελληνικά: Έριξε το πανί στο νερό, αγγλικά: she threw the cloth into the water). Κατά την πηγή, το PontosWorld, λέγεται για κορίτσι που έχει χάσει κάθε ντροπή.
Η σημείωση του λεξικού μας είναι σαφής: η εξήγηση της πηγής αναπαράγει πατριαρχική ηθικολογία. Την καταγράφουμε, δεν την υιοθετούμε. Οι παροιμίες είναι μνήμη, και η μνήμη κρατά και πράγματα που δεν θέλουμε να επαναλάβουμε. Ένα λεξικό που κρατά μόνο τα όμορφα δεν είναι λεξικό. Μια παρατήρηση ακόμη: η παροιμία μιλά μόνο για κορίτσι. Αντίστοιχη για αγόρι δεν έχουμε στο λεξικό.
Πέντε παροιμίες, πέντε μαθήματα
Βάλε τες δίπλα δίπλα: ο καθένας βρίσκει το ταίρι του, οι πολλοί αφεντάδες χαλούν τη δουλειά, η απρονοησία πληρώνεται με τα πόδια, ο πολύ αδύνατος ακούει για το βάρος του, και μια παλιά ηθική που την κρατάμε στο αρχείο για να ξέρουμε από πού ερχόμαστε. Οι τέσσερις καταγράφονται χωρίς χωριό, και για τρεις από αυτές το λεξικό σημειώνει ότι πρόκειται για συνεισφορές της κοινότητας, όπου η περιοχή συχνά λείπει. Μόνο οι πολλοί μαμήδες έχουν σίγουρη πατρίδα, τον Όφη.
Βρες κι άλλες παροιμίες στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τις λέτε στο δικό σας χωριό.
Πηγές
PV: PontosWorld proverbs
RS: Revithiadou and Spyropoulos, Οφίτικη Ποντιακή
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
In part one we said that many Pontic proverbs have been recorded only with a word for word translation, without the source explaining what they mean. We are keeping that rule: in this second part, too, we have chosen only proverbs whose meaning is given by their source or by our dictionary. For each one we give the proverb, the literal rendering, the meaning and where it comes from, and this time we state clearly where the meaning is the source's and where it is our dictionary's interpretation. And for one of them we say openly why we do not like it.
The jar and the lid
From PontosWorld: Εκυλίεν το πιθάρ και εύρεν το πώμαν (Greek, in our own rendering, Κύλησε το πιθάρι και βρήκε το καπάκι του, "the jar rolled and found its lid"). The source compares it with the well known Standard Greek proverb κύλησε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι, the pot rolled and found its lid. Anyone who knows one understands the other straight away.
The difference is in the vessel. Where Standard Greek has the cooking pot, Pontic has the πιθάρ, the storage jar. Both words in the proverb also stand alone in the dictionary: πιθάρ as storage jar, πώμαν as lid, from Greek πῶμα, which Mackridge also records in the Of area.
Many midwives
From Of, as recorded by Revithiadou and Spyropoulos: Οι πολλοί μαμήδες το μωρό φουρκίζουνε. (Greek όπου λαλούν πολλοί κοκόροι αργεί να ξημερώσει, "Many midwives strangle the baby"). The μαμήδες here are midwives, the women who deliver babies. The meaning, as our dictionary gives it: when too many people direct the same task, they spoil it. The dictionary states plainly that this explanation is its own interpretation. The source, though, gives as its Standard Greek equivalent the saying about many roosters delaying the dawn, and that leaves little room for doubt.
The Pontic version is the harsher of the two. The roosters merely hold up the day. The many midwives strangle the baby.
Brains or legs
From PontosWorld: Ποίος ’κ εςς αχούλ, εςς ποδάρια. (Greek Όποιος δεν έχει μυαλό, έχει πόδια, "Who lacks brains has legs"). The Standard Greek rendering is a proverb many readers will recognise at once. The meaning in our dictionary: if you fail to plan, you make extra trips. Here too the dictionary notes that the source gives no explanation of its own and that the rendering is interpretive. We say so, because that is how we work.
Dried up on your feet
Again from PontosWorld, a phrase said about a person rather than a situation: Εξεράθες απαν σο ποδάρ (Greek Έγινες πετσί και κόκαλο, "You have become extraordinarily thin"). Literally: you dried up on your foot, you dried up standing. Here the meaning is the source's own.
The cloth in the water
The fifth proverb is the hardest, and we include it on purpose. Το τσούλ εκρέμσεν σο νερόν (Greek Έριξε το πανί στο νερό, "she threw the cloth into the water"). According to the source, PontosWorld, it is said of a girl who has lost all shame.
Our dictionary's note is clear: the source's explanation reproduces patriarchal moralising. We record it, we do not endorse it. Proverbs are memory, and memory keeps things we do not want to repeat. A dictionary that keeps only the pretty things is not a dictionary. One more observation: the proverb speaks only of a girl. We have no matching one for a boy in the dictionary.
Five proverbs, five lessons
Put them side by side: everyone finds their match, too many bosses spoil the job, poor planning is paid for in footsteps, the very thin get told about their weight, and an old morality we keep on file so we know where we come from. Four of them are recorded without a village, and for three of them the dictionary notes that they are community contributions, where the region is often missing. Only the many midwives have a sure home, Of.
Find more proverbs at pontiaka.org and tell us in the comments on our page how you say them in your village.
Sources
PV: PontosWorld proverbs
RS: Revithiadou and Spyropoulos, Οφίτικη Ποντιακή
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion