Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Πέντε ποντιακές παροιμίες και τι σημαίνουν
Από τον λύκο που δεν αλλάζει χούη ως το κλαδί που λυγίζει μικρό, πέντε παροιμίες που η πηγή τους εξηγεί.
Η παροιμία είναι η πιο οικονομική μορφή γνώσης: μια εικόνα, μια πρόταση, και η συμβουλή έχει δοθεί. Στο λεξικό του pontiaka.org η κατηγορία με τις παροιμίες και τις ιδιωματικές φράσεις έχει 56 λήμματα. Πολλές παροιμίες όμως έχουν καταγραφεί μόνο με την κατά λέξη μετάφραση, χωρίς η πηγή να λέει τι σημαίνουν. Αυτές τις αφήνουμε για άλλη φορά. Εδώ διαλέξαμε πέντε που η πηγή τους εξηγεί, και για καθεμιά δίνουμε την παροιμία, την κατά λέξη απόδοση, τη σημασία όπως την καταγράφει η πηγή, και δυο λόγια για τις εικόνες μέσα στις λέξεις.
Ο λύκος και η χούη του
Από τον Όφη, όπως την καταγράφουν οι Ρεβυθιάδου και Σπυρόπουλος: Ο λύκο το μαλλίν ατ’ αλλάζ, τη χούην ατ’ ουκ’ αλλάζ. (νεοελληνικά: ο λύκος κι αν εγέρασε κι άσπρισε το μαλλί του..., αγγλικά: The wolf changes its coat but does not change its disposition). Η πηγή τη σχολιάζει ρητά: όποιος έχει κακό χαρακτήρα δεν τον αλλάζει. Η ίδια πηγή την καταγράφει ως ελληνική παραδοσιακή παροιμία.
Η εικόνα στηρίζεται σε μια αντίθεση. Το μαλλίν είναι το εξωτερικό, αυτό που αλλάζει με τον καιρό. Η χούη (νεοελληνικά: χαρακτήρας / συνήθεια, αγγλικά: disposition / habit), λέξη που οι ίδιοι ερευνητές καταγράφουν στα οφίτικα, είναι το μέσα, και αυτό μένει. Το PontosWorld έχει μια παραλλαγή: Ο λύκον το πόστ’ν’ατ’ αλλάζ’ και το χούϊ’ν’ατ’ κι αλλάζ (νεοελληνικά: Ο λύκος αλλάζει τρίχωμα, όχι χούι, αγγλικά: Old habits are hard to change). Εδώ ο λύκος αλλάζει ολόκληρο το πόστι του, το δέρμα του, κι όμως πάλι τίποτα. Δύο καταγραφές της ίδιας ιδέας, όχι δύο ανεξάρτητες παροιμίες.
Το κλαδί που λυγίζει
Η πιο σύντομη από τις πέντε: Το τσιπούχ μικρόν ζουλίεται (νεοελληνικά: Το μικρό κλαδί λυγίζει· το παιδί διαμορφώνεται μικρό, αγγλικά: The twig bends when young). Η σημασία, όπως την εξηγεί η πηγή, το PontosWorld: ο χαρακτήρας πλάθεται στην παιδική ηλικία.
Τέσσερις λέξεις και μια εικόνα που την καταλαβαίνει όποιος έχει κλαδέψει δέντρο. Το νεαρό κλαδί το στρίβεις όπως θέλεις, το χοντρό σπάει. Η παροιμία δεν λέει τίποτα για παιδιά, τα αφήνει να εννοηθούν. Διαβασμένη δίπλα στον λύκο, η συμβουλή είναι σαφής: ό,τι είναι να διορθωθεί, διορθώνεται νωρίς, γιατί αργότερα η χούη δεν αλλάζει.
Όποιος αναβάλλει
Πάλι από τον Όφη και πάλι από τους Ρεβυθιάδου και Σπυρόπουλο: Όποι βραάσκεται πολλά, πλέο δουλεύ’. (νεοελληνικά: όποιος αναβάλλει πολλά δουλεύει περισσότερο, αγγλικά: Whoever postpones much works more). Οι επιμελητές την εξηγούν ρητά: η αναβολή φέρνει περισσότερη δουλειά. Καταγράφεται κι αυτή ως ελληνική παραδοσιακή παροιμία.
Εδώ δεν υπάρχει ζώο ούτε δέντρο. Υπάρχει ένας απλός λογαριασμός: ό,τι αφήνεις για αύριο το βρίσκεις μεγαλύτερο. Η δύναμή της είναι η συντομία. Το πλέο δουλεύ’ κλείνει την πρόταση σαν λογιστής που σου δείχνει το τελικό ποσό.
Το στόμα και τα χέρια
Από το PontosWorld: Όνταν θα νεγκάζω το στόμα μ’, νεγκάζω τα χέρια μ’ (νεοελληνικά: Καλύτερα να το κάνω μόνος μου, αγγλικά: Rather than trouble my mouth, I trouble my hands). Η πηγή την εξηγεί ρητά: είναι πιο εύκολο να το κάνεις μόνος σου παρά να το ζητήσεις από άλλον.
Η εικόνα είναι το σώμα μοιρασμένο στα δύο. Το στόμα ζητά, τα χέρια κάνουν, και ο ομιλητής έχει διαλέξει να κουράσει τα χέρια. Το ίδιο ρήμα, νεγκάζω, μπαίνει και στα δύο μισά της πρότασης, και αυτό την κάνει να ακούγεται σαν ζυγαριά.
Όποιος ακούει τη χώρα
Η πέμπτη έρχεται από τη Ματσούκα, από τη συλλογή ιδιωματισμών του Πολατίδη: Τη χώρα π’ ακούει, τη χώρας γίνεται (νεοελληνικά: Όποιος ακούει τους ξένους, αποξενώνεται, αγγλικά: One who listens to outsiders becomes an outsider). Η πηγή εξηγεί ότι εδώ η χώρα σημαίνει τους ξένους, τους έξω από την οικογένεια, και ότι η παροιμία προειδοποιεί πως όποιος ακούει τις συμβουλές τους μπορεί να απομακρυνθεί από τους δικούς του.
Η εικόνα στηρίζεται στην επανάληψη της ίδιας λέξης: ακούς τη χώρα και γίνεσαι της χώρας. Η ίδια πηγή καταγράφει και τη συγγενική φράση Τη χώρας τα λόγια̤ (νεοελληνικά: Ανεύθυνες φήμες, αγγλικά: Unreliable rumours from strangers). Είναι τοπικές μορφές της Ματσούκας και έτσι πρέπει να τις διαβάζουμε.
Τι κρατάμε
Πέντε παροιμίες, πέντε μικρά μαθήματα: ο χαρακτήρας δεν αλλάζει, πλάθεται νωρίς, η αναβολή κοστίζει, η αυτάρκεια έχει τιμή, και η γνώμη των ξένων θέλει προσοχή. Οι τρεις προέρχονται από τον Όφη και τη Ματσούκα και δεν πρέπει να διαβάζονται σαν κοινές σε όλο τον Πόντο. Όλες στηρίζονται σε μία πηγή η καθεμιά, οπότε αν τις ξέρετε σε άλλη μορφή, θέλουμε να την ακούσουμε.
Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.
Πηγές
RS: Revithiadou and Spyropoulos (2009), Οφίτικη Ποντιακή
PV: PontosWorld proverbs
KO: Polatidis, Ιδιωματισμοί της Ποντιακής διαλέκτου (Kotsari)
A proverb is the most economical form of knowledge: one image, one sentence, and the advice has been given. In the pontiaka.org dictionary, the category of proverbs and idiomatic phrases holds 56 entries. Many of the proverbs, though, are recorded only with a word for word translation, and the source does not say what they mean. We are leaving those for another time. Here we have chosen five that their source explains, and for each one we give the proverb, the literal rendering, the meaning as the source records it, and a few words on the images inside it.
The wolf and its χούη
From Of, as recorded by Revithiadou and Spyropoulos: Ο λύκο το μαλλίν ατ’ αλλάζ, τη χούην ατ’ ουκ’ αλλάζ. (Greek ο λύκος κι αν εγέρασε κι άσπρισε το μαλλί του..., "The wolf changes its coat but does not change its disposition"). The source glosses it explicitly: someone with a bad disposition does not change it. The same source records it as a traditional Greek proverb.
The image rests on a contrast. The μαλλίν is the outside, the part that changes with time. The χούη (Greek χαρακτήρας / συνήθεια, "disposition, habit"), a word the same researchers record in the speech of Of, is the inside, and that stays. PontosWorld has a variant: Ο λύκον το πόστ’ν’ατ’ αλλάζ’ και το χούϊ’ν’ατ’ κι αλλάζ (Greek Ο λύκος αλλάζει τρίχωμα, όχι χούι, "Old habits are hard to change"). Here the wolf changes its whole hide, its πόστι, and still nothing changes. Two recordings of the same idea, not two independent proverbs.
The twig that bends
The shortest of the five: Το τσιπούχ μικρόν ζουλίεται (Greek Το μικρό κλαδί λυγίζει· το παιδί διαμορφώνεται μικρό, "The twig bends when young"). The meaning, as its source PontosWorld explains it: character can be moulded in childhood.
Four words and an image anyone who has pruned a tree understands. A young branch you can bend any way you like; a thick one snaps. The proverb says nothing about children, it leaves them to be understood. Read next to the wolf, the advice is plain: whatever needs correcting is corrected early, because later the χούη does not change.
Whoever puts things off
Again from Of, and again from Revithiadou and Spyropoulos: Όποι βραάσκεται πολλά, πλέο δουλεύ’. (Greek όποιος αναβάλλει πολλά δουλεύει περισσότερο, "Whoever postpones much works more"). The editors explain it expressly: putting things off produces extra work. This one is also recorded as a traditional Greek proverb.
There is no animal and no tree here. There is a simple sum: whatever you leave for tomorrow, you find bigger. Its strength is its brevity. The closing πλέο δουλεύ’ ends the sentence like an accountant showing you the final figure.
The mouth and the hands
From PontosWorld: Όνταν θα νεγκάζω το στόμα μ’, νεγκάζω τα χέρια μ’ (Greek Καλύτερα να το κάνω μόνος μου, "Rather than trouble my mouth, I trouble my hands"). The source explains it explicitly: it is easier to do it yourself than to ask someone else.
The image is the body split in two. The mouth asks, the hands do, and the speaker has chosen to tire the hands. The same verb, νεγκάζω, sits in both halves of the sentence, and that makes it sound like a set of scales.
Whoever listens to the χώρα
The fifth comes from Matsouka, from Polatidis's collection of idioms: Τη χώρα π’ ακούει, τη χώρας γίνεται (Greek Όποιος ακούει τους ξένους, αποξενώνεται, "One who listens to outsiders becomes an outsider"). The source explains that here χώρα means outsiders, people beyond the family, and that the proverb warns that whoever takes their advice can be estranged from their own.
The image rests on repeating the same word: you listen to the χώρα and you become of the χώρα. The same source records the related phrase Τη χώρας τα λόγια̤ (Greek Ανεύθυνες φήμες, "Unreliable rumours from strangers"). These are local forms from Matsouka, and that is how they should be read.
What we take from them
Five proverbs, five small lessons: character does not change, it is shaped early, delay costs you, self reliance has its price, and the opinions of outsiders need care. Three of them come from Of and Matsouka and should not be read as common to all of Pontus. Each rests on a single source, so if you know them in another form, we want to hear it.
Find more words at pontiaka.org and tell us in the comments on our page how you say them in your village.
Sources
RS: Revithiadou and Spyropoulos (2009), Οφίτικη Ποντιακή
PV: PontosWorld proverbs
KO: Polatidis, Ιδιωματισμοί της Ποντιακής διαλέκτου (Kotsari)