Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα

Από πού πήραν το όνομά τους οι ποντιακοί χοροί

Τικ, Κότσαρι, Ομάλ, Σέρα: τι λένε οι πηγές για την προέλευση των ονομάτων, και πού διαφωνούν.

Σε κάθε ποντιακό γλέντι τα ονόματα των χορών ακούγονται τόσο συχνά που κανείς δεν σταματά να ρωτήσει τι σημαίνουν. Τικ, Ομάλ, Κότσαρι, Σέρα: τα λέμε όπως λέμε τα ονόματα των θείων μας. Ανοίξαμε το λεξικό του pontiaka.org και κοιτάξαμε τι λένε οι πηγές για την προέλευση κάθε ονόματος. Γράφουμε μόνο ό,τι καταγράφεται, και όπου οι πηγές διαφωνούν, δίνουμε και τις δύο εκδοχές με το όνομά τους.

Τικ: όρθιο ή σαν δοκάρι;

Το Τικ (νεοελληνικά: Τικ, αγγλικά: Family of upright dances) δεν είναι ένας χορός αλλά οικογένεια: τικ διπλόν, τικ μονόν, τικ λαγευτόν, βαρύν τικ. Για το όνομα υπάρχουν δύο εξηγήσεις. Η πρώτη, του Βαβρίτσα και των συνεργατών του, όπως τη μεταφέρει η Wikipedia, λέει ότι πρόκειται για τουρκική λέξη που σημαίνει όρθιος ή γενναίος. Η δεύτερη είναι του Σαββίδη, που το εξηγεί ως ίσιο σαν δοκάρι. Και οι δύο καταλήγουν σε κάτι όρθιο και ίσιο, που ταιριάζει σε χορούς με τεντωμένο σώμα. Η μία όμως βλέπει τουρκική λέξη και η άλλη μια εικόνα, και το λεξικό τις καταγράφει δίπλα δίπλα.

Από την ίδια οικογένεια, το Τικ λαγευτόν (νεοελληνικά: Τικ πηδηχτό, αγγλικά: Jumping tik) δείχνει πώς χτίζονται τα ονόματα. Το δεύτερο μισό έρχεται από το Λαγγεύω (νεοελληνικά: Πηδώ, αγγλικά: I jump). Το λεξικό καταγράφει την προέλευση ως τουρκική και ελληνική μαζί, με το ελληνικό ρήμα στο δεύτερο μισό. Η Πανποντιακή Ομοσπονδία καταγράφει και το τικ τρομαχτόν (νεοελληνικά: τικ τρομαχτόν, αγγλικά: Tromachton tik dance) ως ποντιακό περιγραφικό σύνθετο, σημειώνοντας ότι η παραγωγή του δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Κότσαρι: ο χορός της φτέρνας

Εδώ η απάντηση είναι πιο καθαρή. Το Κότσαρι (νεοελληνικά: Κότσαρι, αγγλικά: Heel stepping dance of Kars and the east) είναι ο χορός με τα πατήματα στη φτέρνα, από το Καρς και τις ανατολικές περιοχές. Τέσσερις πηγές, ανάμεσά τους ο Σαββίδης, το PontosWorld και η Πανποντιακή Ομοσπονδία, συνδέουν το όνομα με το ελληνικό κότσι, τη φτέρνα. Το λεξικό σημειώνει όμως ότι υπάρχουν και άλλες εξηγήσεις.

Η λέξη για τη φτέρνα είναι ζωντανή στη γλώσσα: Κότσα / Κότσι (νεοελληνικά: Φτέρνα, αγγλικά: Heel), καταγεγραμμένη στην περιοχή του Όφη και στην Τραπεζούντα, και κότσ’ (νεοελληνικά: φτέρνα, αγγλικά: heel), όπως την καταγράφει η Πανποντιακή Ομοσπονδία. Το λεξικό σημειώνει ρητά ότι από αυτή τη λέξη βγαίνει το όνομα Κότσαρι. Αν ισχύει αυτή η εξήγηση, ο χορός πήρε το όνομά του από το μέρος του ποδιού που δουλεύει περισσότερο.

Ομάλ και Διπάτ: το ήπιο βήμα

Το Ομάλ (νεοελληνικά: Ομαλός, αγγλικά: Smooth, even paced dance family) έρχεται από το ελληνικό ὁμαλός, και εδώ τέσσερις πηγές συμφωνούν. Είναι κι αυτό οικογένεια χορών, και κάθε μορφή παίρνει το όνομα της περιοχής της. Το όνομα περιγράφει τον χαρακτήρα: ομαλό, ισορροπημένο βήμα.

Συγγενικό είναι το Διπάτ (νεοελληνικά: Διπάτ, αγγλικά: Two step dance), που λέγεται και Ομάλ Τραπεζούντας. Κατά την Yvonne Hunt, το όνομα σημαίνει δύο βήματα. Ο χορός λέει ακριβώς τι κάνει.

Σέρα και Σερανίτσα: εδώ οι πηγές διαφωνούν

Για τη Σέρα / Σέρρα (νεοελληνικά: Σέρρα, αγγλικά: Vigorous fast dance) το λεξικό είναι ξεκάθαρο ότι τίποτα δεν είναι ξεκάθαρο. Και η γραφή και η προέλευση αμφισβητούνται. Στις πηγές, τη Wikipedia, τον Σαββίδη και την Hunt, έχουν διατυπωθεί τρεις συνδέσεις: με τον ποταμό Σέρρα, με τη χήρα και με τον πυρρίχιο. Καμία δεν έχει επικρατήσει, και δεν θα διαλέξουμε εμείς.

Μετά τη Σέρα συνήθως έρχονται τα Μαχαίρια (νεοελληνικά: Μαχαίρια, αγγλικά: Knife dance), όνομα ελληνικό που δεν χρειάζεται εξήγηση.

Η Χαιρέανιτσα / Σεράνιτσα (νεοελληνικά: Χαιρέανιτσα, αγγλικά: Dance) έχει επίσης αμφισβητούμενη προέλευση. Ο Σαββίδης την αποδίδει μικρή χήρα. Η Πανποντιακή Ομοσπονδία, στο λήμμα σερανίτσα, σημειώνει ότι η ετυμολογία του ονόματος δεν έχει αποδειχθεί.

Ονόματα που λένε πώς χορεύεις

Η Πανποντιακή Ομοσπονδία καταγράφει κι άλλα ονόματα. Το κουνηχτόν (νεοελληνικά: κουνηχτός χορός, αγγλικά: Kounichton dance) έρχεται από το ελληνικό κουνώ. Το γιαβαστόν (νεοελληνικά: αργός χορός, αγγλικά: Yavaston, slow dance) η Ομοσπονδία το συνδέει με το τουρκικό yavaş, αργός. Για το αρματσούκ η Ομοσπονδία αναφέρει πιθανή τουρκική προέλευση από όνομα φυτού, αλλά δηλώνει ρητά ότι δεν είναι βέβαιη. Για το σαρί κουζ η ετυμολογία δεν έχει τεκμηριωθεί, και με αυτό το όνομα χορεύονται διαφορετικές τοπικές χορογραφίες.

Δύο ονόματα είναι νεότερα απ' όσο νομίζουμε. Το λετσί καθιερώθηκε στην Ελλάδα, στην περίοδο της διασποράς, και δεν είναι κληρονομημένος χορός. Το μουζενίτικον δημιουργήθηκε στην Ελλάδα από συνδυασμό παλαιότερων χορογραφιών. Όλα αυτά στηρίζονται σε μία πηγή, την Ομοσπονδία.

Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.

Πηγές

WD: Wikipedia, Pontic Greek folk dance

SV: Savvidis (1981), Dances of Pontos

PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary

PWD: PontosWorld, the Kotsari dance

PP: Panpontian Federation, Pontic dances

HN: Yvonne Hunt, Pontian Dances and Music (Pontos forum)

UTH: University of Thessaly, dance study

YK: York University, Pontian dance student study

MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion

At every Pontic glendi the names of the dances come up so often that nobody stops to ask what they mean. Tik, Omal, Kotsari, Sera: we say them the way we say the names of our aunts and uncles. We opened the pontiaka.org dictionary and looked at what the sources say about where each name comes from. We write only what is recorded, and where the sources disagree, we give both versions and name them.

Tik: upright, or straight as a beam?

Τικ (Greek Τικ, "Family of upright dances") is not one dance but a family: tik diplon, tik monon, tik lagefton, varyn tik. There are two explanations for the name. The first, from Vavritsas and colleagues as reported by Wikipedia, says it is a Turkish word meaning upright or brave. The second is Savvidis's, who explains it as straight like a beam. Both land on something upright and straight, which suits dances with the body held tall. But one sees a Turkish word and the other an image, and the dictionary records them side by side.

From the same family, Τικ λαγευτόν (Greek Τικ πηδηχτό, "Jumping tik") shows how the names are built. The second half comes from Λαγγεύω (Greek Πηδώ, "I jump"). The dictionary records its origin as Turkish and Greek together, with the Greek verb in the second half. The Panpontian Federation also records τικ τρομαχτόν (Greek τικ τρομαχτόν, "Tromachton tik dance") as a Pontic descriptive compound, noting that its derivation has not been confirmed.

Kotsari: the heel dance

Here the answer is clearer. Κότσαρι (Greek Κότσαρι, "Heel stepping dance of Kars and the east") is the dance of heel steps, from Kars and the eastern regions. Four sources, among them Savvidis, PontosWorld and the Panpontian Federation, link the name to the Greek κότσι, the heel. The dictionary notes, however, that other explanations exist.

The word for heel is alive in the language: Κότσα / Κότσι (Greek Φτέρνα, "Heel"), recorded in the Of area and in Trapezounta, and κότσ’ (Greek φτέρνα, "heel"), as the Panpontian Federation records it. The dictionary notes explicitly that this word gives the dance name Κότσαρι. If that explanation holds, the dance took its name from the part of the foot that does the most work.

Omal and Dipat: the even step

Ομάλ (Greek Ομαλός, "Smooth, even paced dance family") comes from the Greek ὁμαλός, and here four sources agree. It is also a family of dances, each form named after its region. The name describes the character: a smooth, balanced step.

Related is Διπάτ (Greek Διπάτ, "Two step dance"), also called Omal Trapezountas. According to Yvonne Hunt, the name means two steps. The dance says exactly what it does.

Sera and Seranitsa: here the sources disagree

For Σέρα / Σέρρα (Greek Σέρρα, "Vigorous fast dance") the dictionary is clear that nothing is clear. Both the spelling and the origin are disputed. Across the sources, Wikipedia, Savvidis and Hunt, three links have been put forward: to the river Serra, to the widow, and to the Pyrrhic dance. None has won out, and we will not pick one.

After the Sera usually come the Μαχαίρια (Greek Μαχαίρια, "Knife dance"), a Greek name that needs no explanation.

Χαιρέανιτσα / Σεράνιτσα (Greek Χαιρέανιτσα, "Dance") also has a disputed origin. Savvidis glosses it as little widow. The Panpontian Federation, in its entry σερανίτσα, notes that the etymology of the name has not been established.

Names that tell you how to dance

The Panpontian Federation records more names. κουνηχτόν (Greek κουνηχτός χορός, "Kounichton dance") comes from the Greek κουνώ. γιαβαστόν (Greek αργός χορός, "Yavaston, slow dance") the Federation links to the Turkish yavaş, slow. For αρματσούκ the Federation mentions a possible Turkish derivation from a plant name, but states explicitly that it is not certain. For σαρί κουζ the etymology has not been established, and several distinct regional choreographies are danced under that name.

Two names are newer than you might think. λετσί was established in Greece during the diaspora period and is not an inherited dance. μουζενίτικον was created in Greece by combining older choreographies. All of these rest on one source, the Federation.

Find more words at pontiaka.org and tell us in the comments on our page how you say them in your village.

Sources