Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Ντ' έφτας; Πώς χαιρετιούνται οι Πόντιοι
Από το Ντ' έφτας ως το Κάθκα και το Κανείται, οι λέξεις που ανοίγουν και κλείνουν μια ποντιακή κουβέντα.
Κάθε γλώσσα ξεκινά από το «γεια» και το «τι κάνεις». Στα ποντιακά οι πρώτες λέξεις μιας κουβέντας είναι κοντές, κοφτές και συχνά προστακτικές. Μαζέψαμε από το λεξικό του pontiaka.org τις λέξεις με τις οποίες ανοίγει και κλείνει μια συζήτηση, μαζί με τις μικρές εντολές της καθημερινής κουβέντας, και σημειώνουμε κάθε φορά από πού έρχεται η κάθε μορφή.
Ντ' έφτας;
Η πιο γνωστή ποντιακή ερώτηση είναι το Ντ' έφτας / Ντο εφτάς (νεοελληνικά: Τι κάνεις, αγγλικά: How are you?). Η φράση είναι ελληνική από την αρχή ως το τέλος: το ντο σημαίνει «τι» και το εφτάς σημαίνει «κάνεις». Κατά λέξη, λοιπόν, ρωτάς τον άλλον τι κάνει, όπως ακριβώς και στην κοινή νεοελληνική. Η διαφορά είναι στον ήχο και στη συντομία. Το PontosWorld τη γράφει Ντ' έφτας ή Ντο εφτάς, ενώ η καταγραφή της Ακαδημίας Επιστημών της Αυστρίας τη δίνει ως ντο φτάς. Τρεις γραφές για την ίδια ερώτηση, όλες καταγεγραμμένες. Επειδή η μορφή στηρίζεται σε δύο πηγές, τη διαλέξαμε για το κεντρικό λήμμα αυτής της εβδομάδας.
Στον Όφη ρωτούν αλλιώς
Αν η κουβέντα γίνεται στα οφίτικα, η ερώτηση αλλάζει. Στον Όφη λένε Λάγος είσαι; (νεοελληνικά: Πώς είσαι;, αγγλικά: How are you?) όταν μιλούν σε άντρα και Λάγασα είσαι; (νεοελληνικά: Πώς είσαι;, αγγλικά: How are you?) όταν μιλούν σε γυναίκα. Ο Peter Mackridge τις καταγράφει στη μελέτη του για την ελληνοφωνία στην περιοχή του Όφη και τις χαρακτηρίζει ελληνικές, με το θηλυκό να είναι ξεχωριστή οφίτικη έκφραση. Εδώ η ερώτηση έχει γένος: άλλη μορφή για τον άντρα, άλλη για τη γυναίκα. Πρόκειται για τοπικές μορφές του Όφη και όχι για κάτι που λέγεται σε όλο τον Πόντο, και έτσι πρέπει να τις διαβάζουμε.
Χαιρετίας και Όλινους όπ' ερωτούνε
Για να στείλεις χαιρετισμούς, η λέξη είναι Χαιρετίας (νεοελληνικά: Χαιρετισμούς, αγγλικά: Greetings, regards). Το λεξικό τη σημειώνει κι αυτή ως ελληνική.
Από την περιοχή του Όφη έρχεται και μια ολόκληρη φράση που αξίζει να τη μάθει κανείς: Όλινους όπ' ερωτούνε (νεοελληνικά, σε δική μας απόδοση: Χαιρετίσματα σε όλους όσους ρωτούν για μένα, αγγλικά: Regards to all who ask after me). Ο Mackridge την καταγράφει ως φόρμουλα χαιρετισμού και αποχαιρετισμού, χωρίς να ορίζει το χωριό. Είναι η φράση που κλείνει μια κουβέντα και ταυτόχρονα θυμάται όσους δεν ήταν παρόντες.
Οι μικρές προστακτικές
Η ποντιακή κουβέντα είναι γεμάτη μονοσύλλαβες και δισύλλαβες εντολές. Τέρεν (νεοελληνικά: Κοίτα, αγγλικά: Look). Κάθκα (νεοελληνικά: Κάθισε, αγγλικά: Sit down). Σούκ (νεοελληνικά: Σήκω, αγγλικά: Get up). Δέβα (νεοελληνικά: Πήγαινε, αγγλικά: Go). Έπαρ (νεοελληνικά: Πάρε, αγγλικά: Take). Φέρον (νεοελληνικά: Φέρε, αγγλικά: Bring). Δος (νεοελληνικά: Δώσε, αγγλικά: Give).
Με αυτές τις επτά λέξεις στήνεται ολόκληρη σκηνή: κάθεσαι, σηκώνεσαι, πηγαίνεις, φέρνεις, δίνεις, παίρνεις και κοιτάς. Για το Φέρον το λεξικό σημειώνει ότι είναι ελληνική προστακτική σε ον, και για το Δος ότι είναι ελληνικό. Για τις υπόλοιπες η πηγή μας δεν δίνει προέλευση, και δεν θα τη μαντέψουμε εδώ. Όλες προέρχονται από μία πηγή, το PontosWorld, οπότε αν τις λέτε αλλιώς στο σπίτι σας, θέλουμε να το ξέρουμε.
Γάλε γάλε, ατώρα, αδά
Μερικές λέξεις δεν είναι εντολές αλλά δίνουν τον ρυθμό της κουβέντας. Γάλε γάλε / Στέρια στέρια (νεοελληνικά: Σιγά σιγά, αγγλικά: Slowly, slowly) είναι αυτό που λες σε όποιον βιάζεται. Ατώρα (νεοελληνικά: Τώρα, αγγλικά: Now) και Αδά (νεοελληνικά: Εδώ, αγγλικά: Here) είναι δύο ελληνικές λέξεις που ξεκινούν με α, εκεί που η κοινή νεοελληνική λέει τώρα και εδώ. Και όταν κάποιος έχει πει ή έχει βάλει αρκετά, η κουβέντα κλείνει με ένα Κανείται (νεοελληνικά: Φτάνει, αγγλικά: That's enough).
Βάλε τα όλα μαζί και έχεις μια πλήρη ποντιακή συνάντηση: Ντ' έφτας στην είσοδο, Κάθκα στο τραπέζι, Γάλε γάλε όταν κάποιος βιάζεται, Κανείται όταν φτάσει, και Χαιρετίας όταν φεύγεις.
Το Ντ' έφτας το βρίσκεις και σε μπλουζάκι στο κατάστημά μας.
Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.
Πηγές
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
LX: Mackridge (1999), Η ελληνοφωνία στην περιοχή του Όφη
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
Every language starts with hello and how are you. In Pontic, the first words of a conversation are short, clipped and often in the imperative. We have pulled from the pontiaka.org dictionary the words that open and close a conversation, along with the small commands of everyday talk, and we note where each form comes from.
Ντ' έφτας?
The best known Pontic question is Ντ' έφτας / Ντο εφτάς (Greek Τι κάνεις, "How are you?"). The phrase is Greek from start to finish: ντο means "what" and εφτάς means "you do". Word for word, you are asking the other person what they are doing, exactly as in Standard Greek. The difference is in the sound and the brevity. PontosWorld writes it Ντ' έφτας or Ντο εφτάς, while the Austrian Academy of Sciences records it as ντο φτάς. Three spellings for the same question, all on record. Because the form is supported by two sources, we chose it as this week's headline word.
In Of they ask differently
If the conversation is in the speech of Of, the question changes. In Of they say Λάγος είσαι; (Greek Πώς είσαι;, "How are you?") when speaking to a man and Λάγασα είσαι; (Greek Πώς είσαι;, "How are you?") when speaking to a woman. Peter Mackridge records both in his study of Greek speech in the Of region and describes them as Greek, with the feminine form a distinct Ofitic expression. Here the question has gender: one form for a man, another for a woman. These are local forms from Of, not something said across all of Pontus, and that is how they should be read.
Χαιρετίας and Όλινους όπ' ερωτούνε
To send your regards, the word is Χαιρετίας (Greek Χαιρετισμούς, "Greetings, regards"). The dictionary records this one as Greek too.
From the Of area comes a whole phrase worth learning: Όλινους όπ' ερωτούνε (Greek, in our own rendering, Χαιρετίσματα σε όλους όσους ρωτούν για μένα, "Regards to all who ask after me"). Mackridge records it as a formula for greeting and farewell, without naming the village. It is the phrase that closes a conversation and at the same time remembers everyone who was not there.
The small imperatives
Pontic conversation is full of one and two syllable commands. Τέρεν (Greek Κοίτα, "Look"). Κάθκα (Greek Κάθισε, "Sit down"). Σούκ (Greek Σήκω, "Get up"). Δέβα (Greek Πήγαινε, "Go"). Έπαρ (Greek Πάρε, "Take"). Φέρον (Greek Φέρε, "Bring"). Δος (Greek Δώσε, "Give").
With these seven words you can stage a whole scene: you sit, you get up, you go, you bring, you give, you take and you look. For Φέρον the dictionary notes that it is a Greek imperative ending in ον, and for Δος that it is Greek. For the rest, our source gives no origin, and we will not guess at one here. All of them come from a single source, PontosWorld, so if your family says them differently, we want to know.
Γάλε γάλε, ατώρα, αδά
Some words are not commands but set the pace of the conversation. Γάλε γάλε / Στέρια στέρια (Greek Σιγά σιγά, "Slowly, slowly") is what you say to someone in a hurry. Ατώρα (Greek Τώρα, "Now") and Αδά (Greek Εδώ, "Here") are two Greek words that begin with α, where Standard Greek says τώρα and εδώ. And when someone has said or served enough, the conversation ends with a Κανείται (Greek Φτάνει, "That's enough").
Put them all together and you have a complete Pontic visit: Ντ' έφτας at the door, Κάθκα at the table, Γάλε γάλε when someone is rushing, Κανείται when it is enough, and Χαιρετίας on the way out.
You will also find Ντ' έφτας on a tee in our shop.
Find more words at pontiaka.org and tell us in the comments on our page how you say them in your village.
Sources
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
LX: Mackridge (1999), Η ελληνοφωνία στην περιοχή του Όφη
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion