Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Γιατί υπάρχει το pontiaka.org
Ένα χωριό, ένας κεμεντζές και ένας πατέρας που άρχισε να μιλά μόνο ποντιακά. Η ιστορία πίσω από το Ποντιακό Λεξικό.
Θυμάμαι, όταν ήμασταν μικροί, τα Σαββατοκύριακα στο χωριό να ακούμε κεμεντζέ την ώρα που τρώγαμε και να χορεύουν οι δικοί μου. Θυμάμαι τους παππούδες να μιλάνε ποντιακά κι εμένα να μην καταλαβαίνω. Θυμάμαι τον μπαμπά να δακρύζει σε ανύποπτο χρόνο.
Έφυγα από το σπίτι στα 17 και ήρθα στην Αυστραλία. Από τότε, το δέσιμό μου με την Ελλάδα έγινε πιο δυνατό. Θυμάμαι μια φορά, σε έναν ποντιακό χορό, να ακούω τη λύρα και να νιώθω τα δάκρυα να τρέχουν.
Δεν ήμουν ποτέ από αυτούς που κλαίνε, όμως κάτι μέσα μου πενθούσε. Μπορεί να ήταν η Ελλάδα που είχα αφήσει πίσω μου, μπορεί οι ψυχές που χάσαμε στη Γενοκτονία των Ποντίων, μπορεί ο νόστος για το σπίτι. Ίσως η μετανάστευση να με έκανε να νιώσω πιο βαθιά απ' ό,τι πριν τι ένιωθαν οι παππούδες μας για τον τόπο τους.
Θυμάμαι, σε ένα από τα ταξίδια μου πίσω, γύρω στο 2014, τον πατέρα μου να αρχίζει ξαφνικά να μου μιλάει μόνο ποντιακά. Στην αρχή μου φάνηκε πολύ παράξενο. Λίγο αργότερα κατάλαβα τι ήθελε. Ήθελε να μάθω ποντιακά, να κρατήσω τη γλώσσα, να συνεχιστεί η ιστορία.
Δεν πιστεύω στην εχθρότητα ανάμεσα στις χώρες ή στους ανθρώπους. Πιστεύω όμως βαθιά στη διάσωση του πολιτισμού και της ιστορίας, και τα ποντιακά είναι κομμάτι και των δύο.
Έτσι, το 2015, παράλληλα με το project Greeklish, άρχισα να συλλέγω και να ταξινομώ ποντιακές λέξεις. Έφτιαξα επίσης μια σελίδα στο διαδίκτυο, το «Έναν ομάτ», από τη φράση «Πόντιος με έναν ομάτ». Ήταν μια σελίδα με ποντιακές ατάκες, χιούμορ και προσεγμένο σχεδιασμό. Το να τη συντηρήσω στο επίπεδο που ήθελα αποδείχθηκε πολύ δύσκολο και ακριβό σπορ. Σήμερα η σελίδα λέγεται Ποντιακά.
Σήμερα, έντεκα χρόνια μετά, μπορώ να επενδύσω σε αυτό όπως του αξίζει. Το pontiaka.org κάνει πραγματικότητα πάνω από δέκα χρόνια συλλογής. Είναι ένα δημόσιο αρχείο με πηγές, που μεγαλώνει συνεχώς, και είναι για όλους. Για έναν νέο Πόντιο στη Θεσσαλονίκη, για μια γιαγιά στη Μελβούρνη, για μια μαθήτρια στη Γερμανία.
Η ιστορία πίσω από αυτό το έργο κουβαλά πραγματική απώλεια, όμως τα ποντιακά δεν ήταν ποτέ μόνο γλώσσα του πένθους. Ήταν και γλώσσα του χιούμορ, των ατάκων και της καθημερινότητας. Γι' αυτό υπάρχει το κατάστημα. Τα μπλουζάκια και τα προϊόντα βγάζουν τις ποντιακές ατάκες από το αρχείο και τις φέρνουν στην καθημερινή ζωή, εκεί που ο καθένας μπορεί να τις φορέσει, να τις μοιραστεί και να τις χαρεί, ακόμη κι όσοι δεν θα άνοιγαν ποτέ ένα λεξικό. Κάθε αγορά κρατά το έργο ζωντανό, και το λεξικό μένει δωρεάν για όλους.
Το pontiaka.org ξεκίνησε στην Αυστραλία. Το 2026 πέρασε στην Ελλάδα, όπου λειτουργεί σήμερα.
Πατρίδα μ', κι ανασπάλω σε.
Kyriakos Gold
Τι θα βρεις στο pontiaka.org
Το λεξικό: 1.080 λήμματα, το καθένα με την πηγή του, τον τόπο του και πόσο σίγουροι είμαστε.
Φράσεις και ευχές: ποντιακές ατάκες που κάνεις κάρτα και μοιράζεσαι.
Μάθε: δεκαπέντε σπίτια στο χωρίον, πέντε λέξεις τη φορά.
Πώς διαβάζεται: τα σημάδια των ποντιακών και ο ήχος τους.
Γραμματική: δέκα κανόνες, με παραδείγματα και ένα μικρό τεστ σε καθέναν.
Το κατάστημα: μπλούζες, καπέλα και τσάντες, και η ψηφοφορία για τις επόμενες.
Ένα νέο άρθρο κάθε Τρίτη, και τα δύο νεότερα στο email σου κάθε δεύτερη Τρίτη.
I remember, as kids, weekends in the village, listening to the kemenche while we ate and watching my family dance. I remember my grandparents speaking Pontic and me not understanding. I remember Dad tearing up out of nowhere.
I left home at 17 and came to Australia. From then on, my bond with Greece grew stronger. I remember once, at a Pontic dance, hearing the lyra and feeling the tears run.
I was never one to cry, but something in me was mourning. It may have been the Greece I had left behind, or the souls we lost in the Pontic Genocide, or the longing for home. Migration may have let me feel, more deeply than before, what our grandparents felt for their homeland.
I remember, on one of my trips back around 2014, my father suddenly beginning to speak to me only in Pontic. At first it felt very strange. A little later I understood what he wanted. He wanted me to learn Pontic, to keep the language, so the story would continue.
I do not believe in hostility between countries or between people. But I deeply believe in preserving culture and history, and Pontic is part of both.
So in 2015, alongside the Greeklish project, I began collecting and categorising Pontic words. I also built a page online, Έναν ομάτ, from the saying Πόντιος με έναν ομάτ. It was a page of Pontic one liners, with humour and careful design. Keeping it at the standard I wanted proved very difficult and an expensive hobby. Today the page is called Ποντιακά.
Today, eleven years on, I can invest in it as it deserves. pontiaka.org turns more than ten years of collecting into something real. It is a public archive with sources that keeps growing, and it is for everyone. For a young Pontian in Thessaloniki, for a grandmother in Melbourne, for a schoolgirl in Germany.
The story behind this project carries real loss, but Pontic was never only a language of mourning. It was also a language of humour, sayings and everyday life. That is what the shop is for. The t-shirts and merch take those sayings out of the archive and into daily life, where anyone can wear them, share them and enjoy them, including people who might never open a dictionary. Every purchase keeps the project going, and the dictionary stays free for everyone.
pontiaka.org began in Australia. In 2026 it moved to Greece, where it is run today.
Πατρίδα μ', κι ανασπάλω σε. My homeland, I do not forget you.
Kyriakos Gold
What you will find on pontiaka.org
The dictionary: 1,080 entries, each with its source, its place and how sure we are of it.
Phrases and wishes: Pontic sayings you can turn into a card and share.
Μάθε: fifteen houses in the village, five words at a time.
How to read it: the marks of Pontic and the sounds they stand for.
Grammar: ten rules, with examples and a short test for each.
The shop: t-shirts, caps and totes, and the vote for the next ones.
A new article every Tuesday, and the two newest in your inbox every second Tuesday.