Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Κόψον: τι κράτησαν τα ποντιακά από την παλιά ελληνική
Το η που ακούγεται ε, το τελικό ν, η προστακτική σε ον, ο αόριστος σε θα και το κι: όσα κράτησαν τα ποντιακά και έχασε η κοινή νεοελληνική, και όσα δεν είναι τόσο αρχαία όσο νομίζουμε.
Για τα ποντιακά κυκλοφορούν δύο εύκολες κουβέντες: ότι είναι «αρχαία ελληνικά» και ότι είναι «χαλασμένα ελληνικά». Καμία δεν στέκει. Τα ποντιακά είναι νεοελληνική διάλεκτος που κράτησε μερικά χαρακτηριστικά της παλαιότερης ελληνικής, τα οποία η κοινή νεοελληνική έχει χάσει, και ταυτόχρονα έκανε και δικές της, νεότερες αλλαγές. Μαζέψαμε εδώ τα πιο σίγουρα παραδείγματα, εκείνα που οι γλωσσολόγοι έχουν καταγράψει με λέξεις και πηγές.
Από πού έρχονται τα ποντιακά
Ο Peter Mackridge έδωσε σε άρθρο του το 1991 έναν τίτλο που λέει πολλά: «The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek?», δηλαδή «Η ποντιακή διάλεκτος: μια χαλασμένη μορφή της αρχαίας ελληνικής;». Οι γλωσσολόγοι σήμερα συνδέουν τα ποντιακά κυρίως με τη μετακλασική ελληνική, και ιδίως με την Κοινή, όπως αυτή άλλαξε στον Μεσαίωνα και μέσα από την τοπική επαφή με άλλες γλώσσες. Η ιστορία των αρχαίων Ιώνων αποίκων αφορά την περιοχή, δεν αποδεικνύει όμως ότι τα σημερινά ποντιακά κατάγονται κατευθείαν από την αρχαία ιωνική. Αυτό που κρατάμε, λοιπόν, δεν είναι μια αρχαία γλώσσα παγωμένη στον χρόνο, αλλά μια ζωντανή ελληνική που σε ορισμένα σημεία έμεινε πιο κοντά στο παλιό.
Νύφε και στόμαν
Το πρώτο που ακούει κανείς είναι το η που προφέρεται ε. Η νύφε, που είδαμε στο άρθρο για τις λέξεις της οικογένειας, είναι το κλασικό παράδειγμα. Το ίδιο φαινόμενο βλέπουμε στη Ζεμία (νεοελληνικά: Ζημιά, αγγλικά: Damage, loss), που τη βρίσκουμε και σε παροιμία: η ζεμία σ' οσπίτ κείτε. Προσοχή όμως: αυτό ισχύει για συγκεκριμένες καταγεγραμμένες λέξεις και δεν σημαίνει ότι κάθε η σε κάθε χωριό ακούγεται πάντα ε.
Το δεύτερο είναι το τελικό ν. Στα ποντιακά λέμε Στόμαν (νεοελληνικά: Στόμα, αγγλικά: Mouth) και Ψωμίν (νεοελληνικά: Ψωμί, αγγλικά: Bread), εκεί που η κοινή νεοελληνική το έχει ρίξει. Κι εδώ υπάρχει ένα αστεράκι: το τελικό ν δεν το έχουν όλες οι ποντιακές ποικιλίες με τον ίδιο τρόπο, και σε ορισμένες λέξεις μπήκε αργότερα κατ' αναλογία, όπως στο πόρταν, χωρίς να υπήρχε ποτέ στην παλιά μορφή.
Κόψον, βάλον, άκ'σον
Η λέξη της εβδομάδας είναι η Κόψον (νεοελληνικά: Κόψε, αγγλικά: Cut!). Είναι η παλιά προστακτική του αορίστου σε ον, που η κοινή νεοελληνική αντικατέστησε με ε. Δίπλα της στέκουν η Βάλον (νεοελληνικά: Βάλε, αγγλικά: Put!) και η Άκ'σον (νεοελληνικά: Άκου, αγγλικά: Listen), που προέρχεται από το άκουσον και έχει χάσει στην πορεία ένα φωνήεν. Η Ακαδημία Επιστημών της Αυστρίας και η Β. Τσακώνα του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας δίνουν και οι δύο αυτά τα παραδείγματα. Το πότε και πού λέγεται η κάθε μορφή, πάντως, διαφέρει από τόπο σε τόπο.
Εκοιμέθα και κι
Στον παθητικό αόριστο τα ποντιακά κρατούν κατάληξη σε θα, από το αρχαίο θην, εκεί που η κοινή νεοελληνική λέει θηκα. Το λεξικό μας καταγράφει το Τσ̑οιμούμαι / Εκοιμέθα (νεοελληνικά: Κοιμάμαι / κοιμήθηκα, αγγλικά: I sleep / I slept), ενώ η Τσακώνα το γράφει εκοιμήθα.
Η άρνηση είναι ίσως το πιο καθημερινό παράδειγμα. Το Κι (νεοελληνικά: Δεν, αγγλικά: Not) κατάγεται από το αρχαίο ουκί. Όταν ο Πόντιος λέει κι θέλω σε, λέει «δεν σε θέλω» με μια λέξη που η κοινή νεοελληνική έχει ξεχάσει. Στον Όφη η άρνηση ακούγεται ουτς, και η Σιταρίδου τη συνδέει κι αυτή με το ουκ(ί). Είναι όμως τοπική μορφή του Όφη και πρέπει να διαβάζεται ως τέτοια.
Το απαρέμφατο του Όφη
Η κοινή νεοελληνική δεν έχει απαρέμφατο με τη γενική του χρήση, και ούτε τα ποντιακά όπως μιλιούνται σήμερα στην Ελλάδα. Η Ρωμαίικη του Όφη, όμως, που μιλιέται ακόμα από μουσουλμανικές κοινότητες στη σημερινή Τουρκία, έχει τεκμηριωμένα απαρέμφατα σε συγκεκριμένες θέσεις, κυρίως μετά από αρνημένα ρήματα όπως «δεν μπόρεσα». Το λεξικό μας έχει το σταθήναι (νεοελληνικά: να μείνω / να σταθώ, αγγλικά: To stay, remain), με το παράδειγμα ουτς επόρεσα σταθήναι, «δεν μπόρεσα να μείνω». Η Σιταρίδου υποστηρίζει ότι αυτά τα απαρέμφατα δεν είναι απλώς το κλασικό απαρέμφατο που επέζησε ακέραιο: η χρήση τους έχει περιοριστεί και έχει αλλάξει. Ο Dawkins είχε καταγράψει παλιότερα μορφές απαρεμφάτου και στην Κερασούντα και στα Σούρμενα, αλλά αυτές είναι ιστορικές καταγραφές και δεν δείχνουν ότι λέγονται ζωντανά εκεί σήμερα.
Δεν είναι όλα αρχαία
Δεν είναι κάθε παράξενο ποντιακό χαρακτηριστικό αρχαίο. Στον Όφη το κ πριν από ορισμένους φθόγγους γίνεται τσ, και ο καιρός ακούγεται τσερός. Η Σιταρίδου και η Ακαδημία Επιστημών της Αυστρίας το περιγράφουν ως νεωτερισμό, όχι ως κάτι που ήρθε από την αρχαιότητα. Το ίδιο ισχύει για το ν που κόλλησε κατ' αναλογία σε λέξεις που δεν το είχαν. Και πάνω απ' όλα, τα ποντιακά δεν είναι μία ομοιόμορφη γραμματική: το τελικό ν, η αποβολή φωνηέντων και οι καταλήξεις αλλάζουν από τόπο σε τόπο. Αυτό που λέγεται στην Τραπεζούντα δεν είναι απαραίτητα αυτό που λέγεται στον Όφη ή στην Κερασούντα.
Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.
Πηγές
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary
Mackridge, P. (1991). The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek? Journal of Refugee Studies 4(4): 335 to 339.
Τσακώνα, Β. Η Ποντιακή Διάλεκτος. Πύλη για την ελληνική γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
Sitaridou, I. (2014). The Romeyka Infinitive: Continuity, Contact and Change in the Hellenic Varieties of Pontus. Diachronica 31(1): 23 to 73.
Sitaridou, I. (2015). Reframing the Phylogeny of Asia Minor Greek: The View from Pontic Greek. CHS Research Bulletin 4(1).
Dawkins, R. M. (1937). The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia.
Two easy lines get repeated about Pontic: that it is "ancient Greek" and that it is "broken Greek". Neither holds up. Pontic is a Modern Greek dialect that kept some features of older Greek which Standard Modern Greek has lost, and at the same time made changes of its own. We have gathered the safest examples here, the ones linguists have recorded with words and sources.
Where Pontic comes from
In 1991 Peter Mackridge gave one of his articles a title that says a lot: "The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek?". Linguists today connect Pontic mainly with postclassical Greek, and above all with Koine, as it changed through the medieval period and through local contact with other languages. The history of the ancient Ionian settlers matters to the region, but it does not prove that modern Pontic descends directly from ancient Ionic. What we hold on to, then, is not an ancient language frozen in time, but a living Greek that in certain places stayed closer to the old forms.
Νύφε and στόμαν
The first thing you hear is η pronounced as e. Νύφε, which we met in the post on family words, is the classic example. The same thing happens in Ζεμία (Greek Ζημιά, "Damage, loss"), which also turns up in a proverb: η ζεμία σ' οσπίτ κείτε. A word of caution, though: this holds for specific recorded words and does not mean that every η in every village is always pronounced e.
The second is final ν. In Pontic we say Στόμαν (Greek Στόμα, "Mouth") and Ψωμίν (Greek Ψωμί, "Bread"), where Standard Greek has dropped it. There is an asterisk here too: not every Pontic variety keeps final ν in the same way, and in some words it was added later by analogy, as in πόρταν, without ever having been part of the old form.
Κόψον, βάλον, άκ'σον
The word of the week is Κόψον (Greek Κόψε, "Cut!"). It is the old aorist imperative in ον, which Standard Greek replaced with ε. Beside it stand Βάλον (Greek Βάλε, "Put!") and Άκ'σον (Greek Άκου, "Listen"), which comes from άκουσον and has lost a vowel along the way. The Austrian Academy of Sciences and B. Tsakona of the Centre for the Greek Language both give these examples. When and where each form is used, however, differs from place to place.
Εκοιμέθα and κι
In the passive aorist, Pontic keeps an ending in θα, from ancient θην, where Standard Greek says θηκα. Our dictionary records Τσ̑οιμούμαι / Εκοιμέθα (Greek Κοιμάμαι / κοιμήθηκα, "I sleep / I slept"), while Tsakona writes it εκοιμήθα.
Negation is perhaps the most everyday example. Κι (Greek Δεν, "Not") descends from ancient ουκί. When a Pontian says κι θέλω σε, they are saying "I do not want you" with a word Standard Greek has forgotten. In Of the negator sounds like ουτς, and Sitaridou links this one to ουκ(ί) as well. It is, however, a local form from Of and should be read as one.
The infinitive of Of
Standard Modern Greek has no infinitive in general use, and neither does Pontic as spoken in Greece today. The Romeyka of Of, though, still spoken by Muslim communities in present day Turkey, has documented infinitives in specific positions, mainly after negated verbs such as "I could not". Our dictionary has σταθήναι (Greek να μείνω / να σταθώ, "To stay, remain"), with the example ουτς επόρεσα σταθήναι, "I could not stay". Sitaridou argues that these infinitives are not simply the classical infinitive surviving intact: their use has narrowed and changed. Dawkins had earlier recorded infinitive forms in Kerasounta and Sourmena as well, but these are historical records and do not show that they are spoken there today.
Not everything is ancient
Not every unusual Pontic feature is ancient. In Of, κ becomes τσ in certain positions, so καιρός is heard as τσερός. Sitaridou and the Austrian Academy of Sciences describe this as an innovation, not something inherited from antiquity. The same goes for the ν that attached itself by analogy to words that never had it. Above all, Pontic is not one uniform grammar: final ν, vowel loss and endings change from place to place. What is said in Trapezounta is not necessarily what is said in Of or in Kerasounta.
Find more words at pontiaka.org and tell us in the comments on our page how you say them in your village.
Sources
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary
Mackridge, P. (1991). The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek? Journal of Refugee Studies 4(4): 335 to 339.
Tsakona, B. Η Ποντιακή Διάλεκτος. Portal for the Greek Language, Centre for the Greek Language.
Sitaridou, I. (2014). The Romeyka Infinitive: Continuity, Contact and Change in the Hellenic Varieties of Pontus. Diachronica 31(1): 23 to 73.
Sitaridou, I. (2015). Reframing the Phylogeny of Asia Minor Greek: The View from Pontic Greek. CHS Research Bulletin 4(1).
Dawkins, R. M. (1937). The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia.