Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Από πού έρχονται τα ποντιακά
Από τις αποικίες του Εύξεινου Πόντου στην Κοινή, στον χωρισμό του 1923 και στη διαφωνία των μελετητών, μια σύντομη ιστορία χωρίς τον μύθο της ιωνικής.
Κάθε Πόντιος έχει ακούσει κάποια στιγμή ότι τα ποντιακά είναι «τα αρχαία που κρατήθηκαν», κάτι σαν ζωντανή ιωνική διάλεκτος. Η ιστορία λέγεται με περηφάνια και την καταλαβαίνουμε. Η έρευνα όμως λέει κάτι διαφορετικό, και κατά τη γνώμη μας πιο ενδιαφέρον. Εδώ είναι η σύντομη εκδοχή, με τα ονόματα των μελετητών που τη στηρίζουν και με τα σημεία όπου ακόμα διαφωνούν.
Πώς έλεγαν τη γλώσσα τους
Το λεξικό καταγράφει ως ιστορικό όνομα που έδιναν οι ίδιοι οι ομιλητές στη γλώσσα τους το Ρωμαίικα (νεοελληνικά: Ποντιακά, αγγλικά: Romeika / Romeyka). Η λέξη έρχεται από το βυζαντινό Ῥωμαϊκή, δηλαδή τη γλώσσα των «Ρωμαίων», των Ελλήνων του Βυζαντίου. Το όνομα, με άλλα λόγια, δεν δείχνει προς την αρχαία Ιωνία αλλά προς το Βυζάντιο.
Στον Σάραχο του Όφη (σημερινό Uzungöl) ο Peter Mackridge καταγράφει την τοπική μορφή Ρουμάικα (νεοελληνικά: Ρωμαίικα, αγγλικά: the local language of Of), μαζί με τα τα ρούμτζ̑α και η ρούμτζ̑ικα. Το όνομα Ποντιακά (νεοελληνικά: Ποντιακά, αγγλικά: Pontic) είναι αυτό που προτιμούν οι Πόντιοι στην Ελλάδα: όρος των μελετητών που έγινε σημάδι ταυτότητας. Μια σημείωση προσοχής: το Ρωμαίικα του Όφη δεν είναι η ίδια ποικιλία με τα Ρουμέικα της Μαριούπολης, παρότι τα ονόματα μοιάζουν.
Η αρχή: Μαύρη Θάλασσα και Κοινή
Ελληνικές αποικίες υπήρχαν στις νότιες ακτές του Εύξεινου Πόντου από την πρώτη χιλιετία π.Χ., και ανάμεσα στους αποίκους ήταν Ίωνες. Αυτό είναι το ιστορικό πλαίσιο. Δεν μας λέει όμως από ποια μορφή των ελληνικών κατάγονται τα σημερινά ποντιακά.
Ο Mackridge εξετάζει το ερώτημα σε άρθρο του 1991 με τίτλο που είναι ήδη ερώτηση: «The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek?». Η απάντησή του είναι ότι η βάση των ποντιακών είναι η ελληνιστική Κοινή, η ίδια κοινή ελληνική από την οποία κατάγονται σχεδόν όλες οι νεοελληνικές διάλεκτοι. Τα ποντιακά, λοιπόν, δεν είναι παραφθαρμένα αρχαία. Είναι νέα ελληνικά, με τον δικό τους δρόμο.
Ο μύθος της ιωνικής, ευγενικά
Πώς γεννήθηκε τότε ο μύθος; Από λέξεις που πράγματι μοιάζουν παλιές, όπως αυτές που είδαμε στο άρθρο για όσα κράτησαν τα ποντιακά από την παλιά ελληνική: η νύφε κρατά το αρχαίο η ως ε, το κι, όπως στο κι θέλω σε, το λεξικό το συνδέει με το ιωνικό οὐκί, και το κόψον κρατά την αρχαία κατάληξη της προστακτικής σε ον.
Είναι παλιά χαρακτηριστικά, και η Ακαδημία Επιστημών της Αυστρίας τα περιγράφει. Τρία παλιά χαρακτηριστικά όμως δεν κάνουν μια γλώσσα ιωνική. Ο Mackridge αναφέρει ότι ο Χατζιδάκις βρήκε στα ποντιακά μόλις δυο τρεις λέξεις αναμφίβολα ιωνικές. Και η νεότερη έρευνα προειδοποιεί ότι κάποια «αρχαία» χαρακτηριστικά είναι επιβιώσεις, ενώ άλλα είναι μεταγενέστερες αλλαγές. Ούτε λέγονται παντού το ίδιο: στο Κατοχώρι του Όφη, για παράδειγμα, το «δεν» έχει άλλη μορφή. Τα ποντιακά είναι παλιά και καινούργια μαζί, όπως κάθε ζωντανή γλώσσα.
Χωρισμός και επαφή
Στους μεσαιωνικούς αιώνες οι ελληνικές ποικιλίες του Πόντου διαφοροποιήθηκαν σιγά σιγά από τις υπόλοιπες. Ο Mackridge γράφει ότι οι Πόντιοι «φαίνεται πως αποκόπηκαν από τους άλλους Έλληνες από τις εισβολές των Σελτζούκων Τούρκων». Προσέξτε το «φαίνεται»: δεν υπάρχει μία μάχη ή μία χρονιά που να λειτουργεί σαν ληξιαρχική πράξη γέννησης των ποντιακών.
Στα οθωμανικά χρόνια μέρος του πληθυσμού σε ορισμένες κοιλάδες της περιοχής της Τραπεζούντας εξισλαμίστηκε. Πότε ακριβώς, οι πηγές δίνουν διαφορετικές χρονολογίες, και ο χρόνος πιθανότατα διέφερε από τόπο σε τόπο. Τον 18ο και τον 19ο αιώνα Πόντιοι μετακινήθηκαν προς τη βόρεια Μαύρη Θάλασσα, τη Ρωσία και τον Καύκασο. Παντού η γλώσσα δανείστηκε από τους γείτονές της: τα τουρκικά άφησαν μεγάλο αποτύπωμα, ιδίως στη Μικρά Ασία, ενώ για τα ποντιακά της Γεωργίας μια μελέτη του Berikashvili (2022) βρήκε ότι τα περισσότερα δάνεια στο δείγμα της είναι ρωσικά. Δεν υπάρχει μία σειρά που να ισχύει για όλους.
Μετά το 1923: δύο δρόμοι
Η Σύμβαση της Λωζάνης, στις 30 Ιανουαρίου 1923, όρισε την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών, και η θρησκεία έπαιξε κεντρικό ρόλο στο ποιος συμπεριλήφθηκε. Οι ορθόδοξοι Πόντιοι ήρθαν στην Ελλάδα και έφεραν μαζί τους τα ποντιακά. Ελληνόφωνες μουσουλμανικές κοινότητες στον Όφη (Çaykara), στη Σούρμενα και στην Τόνια έμειναν στην Τουρκία, και η γλώσσα τους είναι τα Ρωμαίικα που μελετούν σήμερα οι γλωσσολόγοι. Η εικόνα είναι πιο σύνθετη από το «οι χριστιανοί έφυγαν, οι μουσουλμάνοι έμειναν», αλλά αυτός είναι ο βασικός χωρισμός. Στη Σοβιετική Ένωση, όπου ζούσαν ήδη ποντιακές κοινότητες, η σχολική εκπαίδευση, οι εκδόσεις, η καταστολή και οι εκτοπίσεις διαμόρφωσαν τη γλώσσα με τον δικό τους τρόπο.
Πότε ακριβώς; Οι μελετητές διαφωνούν
Εδώ η συζήτηση είναι ζωντανή. Η Ιωάννα Σιταρίδου, στη μελέτη της του 2014 για το απαρέμφατο στα Ρωμαίικα, περιγράφει μια συντηρητική μεσαιωνική ποικιλία που απομονώθηκε κάπου ανάμεσα στον 11ο και τον 16ο αιώνα. Σε κείμενό της του 2015 διατυπώνει μια «ισχυρή» θέση, ότι ένα πρώιμο Πρωτοποντιακό σχηματίζεται ήδη στα ελληνιστικά χρόνια, και μια «ασθενή», που ακολουθεί τον Dawkins και το τοποθετεί μετά τον 11ο αιώνα. Άλλοι μελετητές, όπως ο Horrocks και οι Holton και Μανωλέσσου, τοποθετούν τη διαμόρφωση των διαλέκτων αργότερα. Η Σιταρίδου έχει περιγράψει τα Ρωμαίικα ως «αδελφή και όχι κόρη» των νέων ελληνικών, θέση δική της και όχι κοινά αποδεκτή. Οι απόψεις δεν αποκλείονται απαραίτητα: άλλο το πότε εμφανίζεται ένα χαρακτηριστικό και άλλο το πότε μια διάλεκτος γίνεται ξεχωριστή.
Το συμπέρασμα που αντέχει είναι απλό. Τα ποντιακά διαμορφώθηκαν μέσα στη συνέχεια των μεταγενέστερων και μεσαιωνικών ελληνικών, με τη διαφοροποίησή τους να καθορίζεται από την απόσταση και την επαφή με άλλες γλώσσες. Το πότε ακριβώς αναδύθηκαν παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Κι αυτό δεν τα κάνει λιγότερο δικά μας.
Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.
Πηγές
WP: Wikipedia, Pontic Greek
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
DW: Dawkins (1937), The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia
MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary
Mackridge, P. (1991). The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek? Journal of Refugee Studies 4(4): 335 to 339.
Sitaridou, I. (2014). The Romeyka Infinitive: Continuity, Contact and Change in the Hellenic Varieties of Pontus. Diachronica 31(1): 23 to 73.
Sitaridou, I. (2015). Reframing the Phylogeny of Asia Minor Greek: The View from Pontic Greek. CHS Research Bulletin 4(1). Πηγή και για τις απόψεις των Horrocks και Holton και Μανωλέσσου.
Berikashvili, S. (2022). Contact Induced Change in the Domain of Grammatical Gender in Pontic Greek Spoken in Georgia. Languages 7(2): 79.
University of Cambridge (2024). Last chance to record archaic Greek language heading for extinction.
Σύμβαση της Λωζάνης για την ανταλλαγή των ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών, 30 Ιανουαρίου 1923.
Every Pontian has heard at some point that Pontic is "the ancient Greek that survived", a sort of living Ionic dialect. The story is told with pride and we understand why. The research says something different, and in our view more interesting. Here is the short version, with the names of the scholars behind it and the points where they still disagree.
What speakers called their language
The dictionary records Ρωμαίικα (Greek Ποντιακά, "Romeika / Romeyka") as the speakers' own historical name for the language. The word comes from Byzantine Ῥωμαϊκή, the language of the "Romans", which is what the Greeks of Byzantium called themselves. In other words, the name points not to ancient Ionia but to Byzantium.
In Sarachos in the Of area (today's Uzungöl), Peter Mackridge records the local form Ρουμάικα (Greek Ρωμαίικα, "the local language of Of"), along with τα ρούμτζ̑α and η ρούμτζ̑ικα. The name Ποντιακά (Greek Ποντιακά, "Pontic") is the one preferred by Pontians in Greece: a scholarly term that became a marker of identity. One note of caution: the Romeyka of Of is not the same variety as the Rumeika of Mariupol, even though the names look alike.
The beginning: the Black Sea and Koine
Greek colonies stood on the southern shores of the Black Sea from the first millennium BCE, and Ionians were among the settlers. That is the historical setting. It does not tell us which form of Greek today's Pontic descends from.
Mackridge takes up the question in a 1991 article whose title is already a question: "The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek?". His answer is that the base of Pontic is Hellenistic Koine, the same common Greek from which almost all Modern Greek dialects descend. So Pontic is not ancient Greek gone wrong. It is Modern Greek that took its own road.
The Ionic myth, gently
So where did the myth come from? From words that really do look old, like the ones we saw in the post on what Pontic kept from older Greek: νύφε keeps the ancient η as ε, κι, as in κι θέλω σε, is linked in the dictionary to Ionic οὐκί, and κόψον keeps the ancient imperative ending in ον.
These are old features, and the Austrian Academy of Sciences describes them. But three old features do not make a language Ionic. Mackridge reports that Hatzidakis found only a couple of words in Pontic that were undoubtedly Ionic. Newer research also warns that some "ancient" features are survivals while others are later changes. Nor are they said the same way everywhere: in Katochori in Of, for example, the word for "not" takes a different form. Pontic is old and new at once, like every living language.
Separation and contact
Over the medieval centuries the Greek varieties of Pontus gradually drew apart from the rest. Mackridge writes that the Pontians "seem to have been cut off from the rest of the Greeks by the invasions of the Seljuk Turks". Note the word "seem": there is no single battle or year that serves as a birth certificate for Pontic.
In the Ottoman centuries, part of the population in some valleys of the Trabzon region converted to Islam. Exactly when is disputed: the sources give different dates, and the timing probably differed from place to place. In the eighteenth and nineteenth centuries Pontians moved to the northern Black Sea, Russia and the Caucasus. Everywhere the language borrowed from its neighbours. Turkish left a large mark, especially in Anatolia, while for the Pontic of Georgia a 2022 study by Berikashvili found that most of the loans in its sample were Russian. There is no single ranking that holds for everyone.
After 1923: two roads
The Lausanne Convention of 30 January 1923 made the exchange of populations compulsory, and religion played a central part in deciding who was included. Orthodox Pontians came to Greece and brought Pontic with them. Greek speaking Muslim communities in Of (Çaykara), Sürmene and Tonya stayed in Turkey, and their language is the Romeyka that linguists study today. The picture is more complicated than "the Christians left, the Muslims stayed", but that is the basic split. In the Soviet Union, where Pontic communities already lived, schooling, publishing, repression and deportation shaped the language in their own way.
When exactly? The scholars disagree
This is where the debate is live. Ioanna Sitaridou, in her 2014 study of the Romeyka infinitive, describes a conservative medieval variety isolated somewhere between the eleventh and sixteenth centuries. In a 2015 paper she sets out a "strong" thesis, that an early Proto Pontic was already forming in Hellenistic times, and a "weak" one, following Dawkins, that places it after the eleventh century. Other scholars, such as Horrocks and Holton and Manolessou, date the formation of the dialects later. Sitaridou has described Romeyka as "a sister, rather than a daughter" of Modern Greek, which is her own position, not a consensus. The views do not necessarily cancel each other out: when a feature appears is one question, and when a dialect becomes distinct is another.
The conclusion that holds up is simple. Pontic developed within the post classical and medieval Greek continuum, with its differences shaped by distance and by contact with other languages. Exactly when it emerged is still an open question. None of that makes it any less ours.
Find more words at pontiaka.org and tell us in the comments on our page how you say them in your village.
Sources
WP: Wikipedia, Pontic Greek
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
DW: Dawkins (1937), The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia
MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary
Mackridge, P. (1991). The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek? Journal of Refugee Studies 4(4): 335 to 339.
Sitaridou, I. (2014). The Romeyka Infinitive: Continuity, Contact and Change in the Hellenic Varieties of Pontus. Diachronica 31(1): 23 to 73.
Sitaridou, I. (2015). Reframing the Phylogeny of Asia Minor Greek: The View from Pontic Greek. CHS Research Bulletin 4(1). Also the source for the views of Horrocks and of Holton and Manolessou.
Berikashvili, S. (2022). Contact Induced Change in the Domain of Grammatical Gender in Pontic Greek Spoken in Georgia. Languages 7(2): 79.
University of Cambridge (2024). Last chance to record archaic Greek language heading for extinction.
Convention concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923.